PHÁT TRIỂN VĂN HÓA CHO THẾ HỆ TRẺ TRONG KỶ NGUYÊN SỐ – NHIỆM VỤ CẤP THIẾT GẮN VỚI BẢO VỆ NỀN TẢNG TƯ TƯỞNG CỦA ĐẢNG
( Thể loại tạp chí in)
- Văn hóa là nền tảng tư tưởng của Đảng
Trong tiến trình phát triển của dân tộc, văn hóa luôn giữ vai trò nền tảng tinh thần của xã hội, là sức mạnh nội sinh quan trọng bảo đảm cho sự trường tồn và phát triển bền vững của đất nước. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi”. Từ khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời năm 1930, Đảng ta luôn nhất quán khẳng định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển. Quan điểm đó được thể hiện qua những dấu mốc quan trọng: Đề cương về văn hóa Việt Nam năm 1943 (do Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Trường Chinh soạn thảo) đặt nền móng cho đường lối văn hóa cách mạng; thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 khẳng định sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc; trong các cuộc kháng chiến, đặc biệt là chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954 và Đại thắng mùa Xuân năm 1975, các giá trị văn hóa như lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, ý chí tự cường đã trở thành nguồn sức mạnh to lớn đưa dân tộc đến thắng lợi.
Bước vào thời kỳ đổi mới từ năm 1986 đến nay, trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng và sự bùng nổ của công nghệ thông tin, chuyển đổi số, Đảng tiếp tục khẳng định vai trò đặc biệt của văn hóa trong phát triển bền vững và bảo vệ nền tảng tư tưởng. Nhiều nghị quyết quan trọng như Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII, Nghị quyết số 33-NQ/TW khóa XI đã nhấn mạnh nhiệm vụ xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu mới.
Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ VIX Đảng taa tiếp tục khẳng định rõ vai trò đặc biệt của văn hóa: “Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiến tiến, đậm đà bàn sắc đan tộc, đồng bộ với hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và giá trị tốt đẹp của con người Việt Nam”. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị nhấn mạnh phát triển văn hóa là một trong những trụ cột quan trọng, ngang tầm với kinh tế và chính trị - xã hội. Điều đó cho thấy, văn hóa không chỉ là mục tiêu mà còn là động lực phát triển đất nước, đồng thời là “tuyến phòng thủ mềm” trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trước những tác động tiêu cực từ bên ngoài.
Hiện nay nước ta đang chủ động hội nhập quốc tế và chuyển đổi số trên toàn thể các lĩnh vực kinh tế, văn hóa-xã hội và hiện nay không gian mạng là nơi các thế lực thù địch gia tăng chống phá bằng nhiều thủ đoạn tinh vi, thì văn hóa càng trở thành “bộ lọc” giúp thế hệ trẻ nhận diện đúng – sai, giữ vững bản lĩnh chính trị, không bị lôi kéo, xuyên tạc.
Trong bối cảnh đó, văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn trở thành “lá chắn mềm” trước những tác động tiêu cực của kinh tế thị trường, sự xâm nhập của các luồng tư tưởng lệch lạc trên không gian mạng, góp phần củng cố niềm tin của nhân dân, giữ vững bản sắc dân tộc và bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng.
2.Thế hệ trẻ trước thời cơ và thách thức của chuyển đổi số
Việt Nam hiện có tỷ lệ người sử dụng internet và mạng xã hội cao, trong đó thanh thiếu niên chiếm đa số. Điều này mở ra cơ hội lớn để đổi mới phương thức giáo dục văn hóa, giúp thế hệ trẻ tiếp cận tri thức nhanh chóng, đa dạng và sáng tạo hơn.
Các nền tảng số, thư viện điện tử, bảo tàng số… đã góp phần đưa di sản văn hóa đến gần hơn với giới trẻ. Không gian mạng cũng tạo điều kiện để thanh niên trở thành chủ thể sáng tạo, lan tỏa các giá trị văn hóa tích cực.
Đặc biệt, thế hệ trẻ giữ vai trò hết sức quan trọng trong việc phát huy giá trị văn hóa và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng hiện nay. Thanh niên không chỉ là lực lượng tiếp thu nhanh tri thức mới, làm chủ công nghệ mà còn là chủ thể lan tỏa các giá trị văn hóa tích cực trong xã hội. Trong môi trường số, mỗi bạn trẻ vừa là người tiếp nhận, vừa là người sáng tạo và truyền tải thông tin, do đó càng cần được trang bị bản lĩnh chính trị vững vàng, “sức đề kháng” trước các quan điểm sai trái, thù địch. Khi được giáo dục toàn diện và phát huy đúng vai trò, thế hệ trẻ sẽ trở thành lực lượng xung kích trong gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc, lan tỏa những giá trị tốt đẹp, góp phần xây dựng “lá chắn mềm” vững chắc, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng
Tuy nhiên, mặt trái của môi trường số cũng đặt ra không ít thách thức. Thực tế cho thấy, tình trạng lệ thuộc vào mạng xã hội, tiếp nhận thông tin sai lệch, ảnh hưởng của văn hóa ngoại lai thiếu chọn lọc đang có nguy cơ làm phai nhạt bản sắc dân tộc, thậm chí gây “lệch chuẩn” trong nhận thức và hành vi của một bộ phận giới trẻ.
Đây chính là vấn đề đáng lo ngại, bởi nếu không được định hướng đúng đắn, thế hệ trẻ rất dễ bị tác động tiêu cực, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến việc giữ vững nền tảng tư tưởng của Đảng trong xã hội.
3. Định hướng phát triển văn hóa cho thế hệ trẻ – nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị
Thứ nhất, Phát triển văn hóa cho thế hệ trẻ phải được xác định là nhiệm vụ của toàn xã hội, dưới sự lãnh đạo toàn diện của Đảng. Trong đó, cần tập trung vào một số định hướng lớn:
Trước hết, nâng cao nhận thức về vai trò của văn hóa trong toàn hệ thống chính trị. Văn hóa phải được đặt ngang tầm với kinh tế và chính trị, trở thành nền tảng xuyên suốt trong mọi hoạt động phát triển.
Thứ hai, chú trọng xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, lấy giáo dục đạo đức, lối sống, bản lĩnh chính trị làm cốt lõi. Đây là yếu tố quyết định để thế hệ trẻ “miễn dịch” trước những thông tin xấu độc, bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng.
Thứ ba, đẩy mạnh chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa, xây dựng hệ sinh thái văn hóa số lành mạnh. Việc số hóa di sản, phát triển các sản phẩm văn hóa số, tăng cường quản lý nội dung trên không gian mạng là yêu cầu cấp thiết trong giai đoạn hiện nay.
Thứ tư, phát huy vai trò của gia đình, nhà trường và xã hội. Trong đó, nhà trường giữ vai trò trung tâm trong giáo dục văn hóa; gia đình là nền tảng hình thành nhân cách; xã hội là môi trường thực hành và lan tỏa giá trị.
- Giải pháp từ thực tiễn giáo dục – trọng tâm là nhà trường
Trong hệ thống giải pháp, giáo dục đóng vai trò then chốt. Các cơ sở giáo dục cần:
Đổi mới nội dung và phương pháp giáo dục theo hướng tích hợp giữa tri thức và giá trị văn hóa, gắn lý luận với thực tiễn. Việc lồng ghép giáo dục văn hóa dân tộc vào các môn học như Lịch sử, Giáo dục công dân, hoạt động trải nghiệm… cần được thực hiện thường xuyên, hiệu quả.
Đồng thời, tăng cường giáo dục kỹ năng số, kỹ năng sống và văn hóa ứng xử trên không gian mạng cho học sinh. Đây là “lá chắn” quan trọng giúp các em sử dụng internet một cách an toàn, có trách nhiệm.
Bên cạnh đó, cần phát triển các hoạt động ngoại khóa, câu lạc bộ văn hóa – nghệ thuật, đặc biệt là các loại hình văn hóa dân gian gắn với địa phương. Qua đó, giúp thế hệ trẻ hiểu sâu, yêu và tự hào về bản sắc văn hóa dân tộc.
- Xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh – yếu tố quyết định
Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, môi trường sống của thế hệ trẻ không chỉ giới hạn trong gia đình, nhà trường mà còn mở rộng mạnh mẽ sang không gian mạng. Vì vậy, việc xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, cả trong đời sống thực và không gian số, chính là yếu tố quyết định đến việc hình thành nhân cách, bản lĩnh chính trị và khả năng “tự đề kháng” của thanh niên trước các thông tin sai trái, thù địch.
5.1. Vai trò của môi trường văn hóa
Môi trường văn hóa có tác động trực tiếp và lâu dài đến: Nhận thức, tư tưởng của thanh thiếu niên; Hành vi, lối sống, cách ứng xử; Khả năng phân biệt đúng – sai, thật – giả trên không gian mạng
Một môi trường văn hóa lành mạnh sẽ nuôi dưỡng các giá trị tích cực: yêu nước, nhân ái, trách nhiệm và hình thành “lá chắn tinh thần” giúp giới trẻ vững vàng trước các luồng thông tin độc hại góp phần quan trọng trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng từ sớm, từ xa
5.2. Thực trạng môi trường văn hóa tại Hải Phòng
Sau hợp nhất Hải Phòng có quy mô kinh tế thứ 3 cả nước, đang vươn lên mạnh mẽ trở thành thành phố đi đầu cả nước về công nghiệp hóa, hiện đại hóa và chuyển đổi số, hướng tới đô thị thông minh, trung tâm kinh tế biển và đổi mới sáng tạo của khu vực. Điều này tạo ra môi trường rất thuận lợi nhưng cũng đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với việc giáo dục văn hóa cho thế hệ trẻ.Thành phố đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách nhằm phát triển toàn diện thanh niên:
Chương trình phát triển thanh niên Hải Phòng giai đoạn 2021–2030 xác định:
Thanh niên là lực lượng xung kích, đi đầu trong chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế
Nghị quyết số 05-NQ/TU về xây dựng và triển khai một số số mô hình Chủ nghĩa xã hội gắn với con người xã hội chủ nghĩa tại thành phố Hải Phòng giải đoạn 2026-2031 và các năm tiếp theo nhằm phát triển con người về trí tuệ, đạo đức, thể chất, tinh thần, cộng đồng văn minh - đoàn kết và có bản sắc văn hóa riêng.
Các chủ trương đường lối đã được cụ thể hóa bằng các chưng trình, mục tiêu cụ thể như:
Phát triển các thiết chế văn hóa: công viên, nhà văn hóa, thư viện, khu thể thao
Đẩy mạnh phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”
Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực: Tại các nhà trường đã triển khai đầu tư cơ sở vật chất theo hướng chuẩn quốc gia (tính đến năm 2026, Hải Phòng có 475 trường đạt chuẩn quốc gia, đạt tỷ lệ 73,3% tổng số trường công lập trên địa bàn thành phố), tạo môi trường sư phạm cơ bản lành mạnh và tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao được duy trì thường xuyên, học sinh được tham gia nhiều hoạt động trải nghiệm thực tiễn.
Tuy nhiên, vẫn tồn tại những vấn đề đáng chú ý: Không gian mạng chưa được kiểm soát hiệu quả, một bộ phận học sinh nghiện mạng xã hội và tiếp xúc với nội dung lệch chuẩn, phản cảm, hiện tượng bạo lực học đường, ứng xử thiếu văn hóa vẫn còn xảy ra. Điều này cho thấy Môi trường văn hóa hiện nay chưa thực sự đồng bộ giữa “đời thực” và “không gian số”.
5.3. Yêu cầu đặt ra trong bối cảnh chuyển đổi số
Để xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, cần đáp ứng các yêu cầu mới:
Thứ nhất: Xây dựng văn hóa trong không gian số
Hình thành thói quen: Sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm, kiểm chứng thông tin trước khi chia sẻ.
Giáo dục học sinh: kỹ năng số, kỹ năng nhận diện thông tin xấu độc, văn hóa ứng xử trên mạng.
Thứ hai: Kết hợp “xây” và “chống”
“Xây”: Lan tỏa nội dung tích cực, tuyên truyền gương người tốt, việc tốt, các phong tập tục đẹp, truyền thông gia đình, dòng dòng họ...
“Chống”: Phản bác thông tin sai trái, ngăn chặn các sản phẩm văn hóa độc hại
Thứ ba: Phát huy vai trò của các chủ thể
Nhà trường: Là trung tâm giáo dục văn hóa; xây dựng môi trường sư phạm mẫu mực.
Gia đình, dòng họ: Định hướng giá trị sống; kiểm soát việc sử dụng thiết bị số, lưu trữ các truyền thống tốt đẹp.
Xã hội: Tạo môi trường văn hóa cộng đồng lành mạnh; quản lý thông tin truyền thông .
5.4. Liên hệ thực tiễn tại các nhà trường
Tại đơn vị trường THCS Phục Lễ, phường Nam Triệu thành phố Hải Phòng, việc xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh được triển khai thông qua các phong trào và chương trình giáo dục như: xây dựng trường học: Xanh – sạch – đẹp – an toàn và không có bạo lực học đường; tổ chức các hoạt động: Văn nghệ, thể thao, trải nghiệm Giáo dục truyền thống. Đồng thời tăng cường giáo dục đạo đức, lối sống và kỹ năng sử dụng internet an toàn. Nhờ đó, học sinh: Có ý thức hơn trong hành vi ứng xử, tích cực tham gia hoạt động tập thể Biết chọn lọc thông tin trên mạng .Tuy nhiên, vẫn cần tiếp tục nâng cao chất lượng giáo dục văn hóa số tăng cường phối hợp giữa gia đình – nhà trường – xã hội.
5.5. Ý nghĩa đối với bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng
Xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh chính là: “Tuyến phòng thủ từ gốc” trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Bởi vì: Khi môi trường văn hóa được xây dựng lành mạnh, tích cực sẽ góp phần hình thành nên những con người có nhân cách tốt, từ đó tạo nền tảng vững chắc về tư tưởng. Khi thanh niên được trang bị bản lĩnh, họ sẽ có khả năng tự “miễn dịch”, không bị lôi kéo hay kích động trước những thông tin sai trái, thù địch. Và khi các giá trị văn hóa tốt đẹp được lan tỏa rộng rãi trong đời sống và trên không gian mạng, thì cái xấu, cái sai sẽ dần bị đẩy lùi, không còn môi trường để tồn tại và phát triển.
Như vậy, môi trường văn hóa lành mạnh không chỉ là điều kiện, mà là yếu tố quyết định đến việc hình thành thế hệ trẻ “vừa hồng, vừa chuyên” trong thời đại số.
Vì vậy, cần đặt nhiệm vụ này ở vị trí trung tâm, lâu dài và cấp thiết trong chiến lược phát triển con người và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng tại Hải Phòng cũng như trên cả nước.
THÔNG TIN TÁC GIẢ
Họ và tên: Lê Văn Tiệp
Chức vụ: Phó Hiệu Trưởng trường THCS Phục Lễ - phường Nam Triệu - Hải Phòng
Điện thoại: 0904549321
Gmail: viettiephp@gmail.com
Số tài khoản ngân hàng: 2115205151110, ngân hàng Agribank, chi nhánh Bắc Hải Phòng
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Nghị quyết Đại hội Đại biểu Đảng toàn quốc lần thứ XIX (ban hành ngày 23-01-2026)
2. Nghị quyết số 80-NQ/TW Về phát triển văn hóa Việt Nam, nhấn mạnh các giá trị cốt lõi mới (ban hành ngày 07-01- 2026)
3. Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo (ban hành ngày 22- 08-2025)
4. Quy định số 19-QĐ/TW quy định về công tác chính trị, tư tưởng (ban hành ngày 8-4-2026).
5. Nghị quyết số 05-NQ/TU của Thành ủy Hải Phòng về xây dựng và triển khai thực hiện một số mô hình Chủ nghĩa xã hội gắn với con người Xã hội chủ nghĩa tại thành phố Hải Phòng giai đoạn 2026 - 2030 và những năm tiếp theo (ban hành ngày 14-01-2026).
6.Thông tư số 18/2026/TT-BGDĐT về Khung năng lực số cho giáo viên (ban hành ngày 27-3-2026).
.............................